Vì sao hai sản phẩm cùng men hỏa biến lại có màu khác nhau? Giải thích đầy đủ từ A-Z

Tìm hiểu vì sao hai sản phẩm dùng cùng men hỏa biến lại cho màu sắc khác nhau. Phân tích yếu tố lò nung, khí quyển, nhiệt, men và kỹ thuật làm gốm.

1. Men hỏa biến là gì? Vì sao được xem là “phép thuật” trong gốm?

Trong nghệ thuật gốm sứ, men hỏa biến được xem như một trong những loại men khó đoán nhưng lại tạo ra những hiệu ứng thị giác cuốn hút nhất. Tính “hỏa biến” nằm ở chỗ màu men không hoàn toàn cố định, mà phụ thuộc vào sự thay đổi của môi trường nung, đặc biệt là quá trình chuyển hóa của oxit kim loại dưới tác dụng của nhiệt độ cao và khí quyển trong lò.

Chính sự biến đổi khó lường đó khiến men hỏa biến trở thành “vũ điệu của lửa”, nơi mà người thợ chỉ có thể kiểm soát một phần, còn lại phụ thuộc vào “ý trời” của ngọn lửa và khí trong lò.

Khám phá hành trình của men hỏa biến

2. Vì sao hai sản phẩm cùng men hỏa biến lại có màu khác nhau?

Đây là câu hỏi mà cả người mới lẫn nghệ nhân lâu năm đều thắc mắc. Thực tế, dù bạn dùng cùng một loại men, cùng một tỷ lệ pha, cùng một cách tráng, thậm chí đặt chung một mẻ nung, thì màu sắc cuối cùng vẫn có thể khác nhau hoàn toàn.

Nguyên nhân nằm ở sự tác động tổng hợp của nhiều yếu tố: khí quyển lò, vị trí đặt, nhiệt độ, loại đất, độ dày men, cách nâng nhiệt… Dưới đây là phân tích đầy đủ từng yếu tố.

3. Cùng Gomie Ceramic tìm hiểu 10 yếu tố quyết định sự khác biệt màu sắc trong men hỏa biến

3.1. Khí quyển trong lò: Oxy hóa – khử quyết định màu sắc

Đây là yếu tố quan trọng nhất.

• Nung oxy hóa: Lượng oxy trong lò cao, oxit kim loại giữ nguyên trạng thái.

• Nung khử: Lượng oxy thấp, các oxit kim loại bị tách oxy tạo ra màu sắc hoàn toàn khác.

Chỉ cần khu vực trong lò có độ khử mạnh hơn, sản phẩm ở đó sẽ tối hơn, sâu màu hơn so với sản phẩm ở vùng oxy hóa. Vì thế cùng một loại men nhưng vẫn cho ra hai, thậm chí hàng chục sắc thái.

3.2. Vị trí đặt sản phẩm trong lò

Trong một lò nung, nhiệt độ không bao giờ phân bố hoàn toàn đồng đều.

• Vị trí gần ngọn lửa dẫn đến nhiệt cao hơn, men chảy mạnh hơn

• Vị trí gần cửa lò oxy nhiều hơn

• Vị trí góc lò dễ xảy ra khử mạnh

Do đó, hai sản phẩm đặt cách nhau chỉ 10-20 cm cũng có thể cho màu men rất khác biệt.

3.3. Độ dày của lớp men

Ngay cả khi dùng chung loại men, nhưng:

• Men tráng dày màu đậm, hiệu ứng chảy mạnh

• Men tráng mỏng màu nhạt, ít biến ảo

• Men không đều nơi mỏng nơi dày tạo hiệu ứng chuyển sắc

Với men hỏa biến, độ dày men có thể tạo ra hàng chục biến thể màu khác nhau.

3.4. Tốc độ tăng nhiệt và hạ nhiệt

Mỗi loại men hỏa biến cần đường cong nhiệt khác nhau để tạo hiệu ứng.

• Tăng nhiệt quá nhanh oxit không kịp chuyển hóa dẫn đến màu nhạt

• Tăng nhiệt chậm tạo ra lớp chuyển sắc đẹp hơn

• Hạ nhiệt tự nhiên màu trầm và sâu

• Hạ nhiệt cưỡng bức màu sáng và ít biến ảo

Chỉ cần lệch vài chục phút trong giai đoạn nâng hoặc hạ nhiệt cũng làm màu men khác hoàn toàn.

3.5. Thành phần hóa học trong men

Dù cùng công thức men, nhưng các yếu tố sau vẫn có thể khiến màu biến đổi:

• Các loại oxit sắt, đồng, coban không đồng nhất

• Mức độ tinh khiết của nguyên liệu

• Độ ẩm men khi pha

Men hỏa biến cực kỳ nhạy cảm, chỉ thay đổi rất ít cũng đủ làm màu khác đi.

3.6. Loại đất làm xương gốm

 

Mỗi loại đất có độ hút men khác nhau:

• Đất có nhiều oxit sắt  màu men ngả vàng, nâu

• Đất trắng men có màu sáng và trong

• Đất gốm thô men hút mạnh, màu tối hơn

• Đất gốm sứ men nổi màu rõ hơn

Ngay cả khi dùng cùng loại men, đất khác nhau vẫn tạo nên hiệu ứng khác biệt rõ rệt.

3.7. Độ ẩm và thời gian phơi sau khi tráng men

Men khô quá nhanh hoặc quá chậm đều ảnh hưởng đến sự kết tinh của men.

• Khô nhanh dễ nứt chân chim nhẹ, tạo loang màu

• Khô chậm lớp men mịn, đều, nhưng hiệu ứng hỏa biến ít hơn

3.8. Hình dáng sản phẩm

Bề mặt đồ gốm ảnh hưởng đến dòng chảy của men:

• Bề mặt cong, uốn lượn: men đọng thành vệt tạo biến sắc

• Bề mặt phẳng: men ít chảy màu đơn sắc hơn

• Gờ, cạnh, hõm: men chảy dồn về tạo màu đậm

3.9. Tro bụi hoặc cặn trong lò

Một số lò truyền thống (lò củi, lò gas) thường có bụi tro hoặc cặn oxit bám vào men.

Khi nung:

• Tro bay bám vào tạo hiệu ứng đốm lẫn sắc màu mới

• Cặn oxit kim loại bốc hơi biến đổi ngẫu nhiên màu men

Đây là yếu tố khó kiểm soát nhưng cũng tạo ra tính độc bản của men hỏa biến.

3.10. Kinh nghiệm và kỹ thuật của nghệ nhân

Kỹ thuật của người thợ quyết định:

• Cách tráng men

• Cách pha men

• Cách đặt sản phẩm

• Cách xác định thời điểm đóng và mở lò

• Cách tạo pha khử

Người thợ nhiều kinh nghiệm có thể chủ động tạo màu mong muốn, nhưng vẫn không thể kiểm soát tuyệt đối.

4. Điều gì khiến men hỏa biến có giá trị cao?

Chính sự không thể lặp lại 100% khiến men hỏa biến mang giá trị đặc biệt:

• Mỗi sản phẩm là độc bản không trùng lặp

• Màu sắc biến ảo, khó đoán

• Hiệu ứng “ngẫu hứng của lửa” tạo vẻ đẹp tự nhiên

• Đòi hỏi tay nghề và kỹ thuật cao

Vì vậy, trên thị trường, đồ gốm men hỏa biến thường có giá trị nghệ thuật và sưu tầm rất cao.

5. Kết luận: Sự độc bản là linh hồn của men hỏa biến

Hai sản phẩm cùng dùng một loại men hỏa biến nhưng lại có màu khác nhau là hoàn toàn bình thường. Điều này xuất phát từ sự kết hợp của nhiệt độ, vị trí, môi trường nung, độ dày men, loại đất và nhiều yếu tố khác trong quá trình làm gốm. Tìm hiểu thêm tại đây: Tại sao men hỏa biến lại là độc bản

Nét đẹp của men hỏa biến chính là không bao giờ có hai sản phẩm giống nhau 100%. Mỗi tác phẩm là một bản thể độc đáo, mang dấu ấn riêng của ngọn lửa và bàn tay nghệ nhân.