Men gốm – linh hồn của gốm sứ. Tìm hiểu thành phần cấu tạo, vai trò bảo vệ và làm đẹp sản phẩm. Tổng hợp các loại men gốm phổ biến: Men Lam, Men Rạn, Men Hỏa Biến…
1. Men gốm là gì?
Trong lĩnh vực gốm sứ, Men gốm (tiếng Anh: ceramic glaze) được hiểu là lớp phủ thủy tinh mỏng được phủ lên bề mặt sản phẩm gốm trước khi nung, và sau quá trình nung sẽ chảy, kết dính với bề mặt xương gốm, tạo thành một lớp bền vững vừa có tác dụng trang trí, vừa có tác dụng bảo vệ.
Cụ thể:
-
Lớp men thường dày khoảng 0,15 – 0,4 mm trên bề mặt gốm.
- Sau nung, lớp men có thể có bề mặt bóng hoặc mờ, có màu sắc hoặc hiệu ứng đặc biệt tùy loại.
- Vai trò quan trọng: tạo độ bóng hoặc độ nhám, màu sắc, tăng khả năng chống thấm, dễ vệ sinh và nâng cao thẩm mỹ cho sản phẩm gốm.
- Về mặt kỹ thuật, men gốm được hình thành từ các thành phần khoáng chất (silica – silicat, trường thạch, cao lanh, oxit kim loại tạo màu…) và sau khi nung ở nhiệt độ cao sẽ trở thành lớp thủy tinh bám vào xương gốm. Ví dụ: bài viết cho biết “men gốm là một chất thủy tinh được phủ lên vật bằng gốm, sau đó được nung để kết dính với gốm”.
2. Vì sao men gốm quan trọng?
- Bảo vệ sản phẩm gốm: Lớp men giúp ngăn hơi ẩm, hóa chất thấm vào xương gốm, khiến sản phẩm ít bị rạn nứt, ít thấm nước, dễ vệ sinh.
- Tạo màu sắc & hiệu ứng thẩm mỹ: Men cho phép sản phẩm gốm có nhiều màu sắc, ánh sáng, độ bóng khác nhau, hoặc hiệu ứng đặc biệt (loang, rạn, hỏa biến…).
- Định hình chất lượng & giá trị nghệ thuật: Lớp men thể hiện kỹ thuật của thợ làm gốm, độ tinh xảo của sản phẩm và ảnh hưởng lớn tới giá trị sản phẩm.
3. Các Loại Men Gốm Phổ Biến Nhất Trong Nghệ Thuật Gốm Sứ
Tại Việt Nam, đặc biệt là làng gốm Bát Tràng nổi tiếng với nhiều dòng men gốm độc đáo. Men gốm còn được ví như linh hồn của mỗi sản phẩm gốm, nó tạo nên vẻ đẹp tuyệt sắc cho từng sản phẩm. Dưới đây là những loại men phổ biến nhất, từ truyền thống đến hiện đại:
Men trắng
Men gốm mang sắc trắng tinh khôi hoặc ánh vàng ngà dịu nhẹ, tùy thuộc vào mức độ tinh luyện của xương gốm và nhiệt độ nung. Lớp men trắng ngà mỏng, trong, bóng nhẹ, gợi cảm giác thanh tao, trang nhã và thuần khiết như một nét đẹp giản dị nhưng đầy tinh tế.
Dấu ấn của loại men này đã được ghi nhận từ thế kỷ XVII, thời kỳ mà gốm Bát Tràng vươn tới đỉnh cao của nghệ thuật chế tác. Những chiếc lư hương, chân đèn vuông thời ấy không chỉ là vật dụng thờ cúng, mà còn là tác phẩm điêu khắc sống động, thể hiện sự tài hoa và tinh tế của người nghệ nhân. Nhờ kỹ thuật lọc đất kỹ lưỡng, luyện men tinh xảo và nung ở nhiệt độ cao, lớp men trắng mỏng vẫn giữ được độ bền, sáng bóng, không hề bong tróc dù trải qua hàng trăm năm minh chứng cho trình độ và tâm huyết của người thợ gốm xưa.
Men trắng còn được xem như một loại men có tính ứng dụng cao trong đời sống. Cũng giống với vẻ bình dị của nó, men trắng hiện hữu xung quanh đời sống hàng ngày của người dân Việt Nam. Men trắng góp mặt trong mọi bữa ăn dưới những chiếc bát, cái đĩa, hay xuất hiện trong từng góc trang trí với những bình hoa thơm ngát hương.
Phù hợp với mọi phong cách, từ đồ dùng hàng ngày đến tượng tròn, đồ trang trí, là nền tảng cho nhiều kỹ thuật vẽ và trang trí khác.
Men nâu
Tại làng gốm Bát Tràng, bên cạnh các dòng men trắng ngà, còn có một loại men nâu cổ truyền được tạo nên từ men tro pha thêm khoảng 5% đá nghiền. Đây được xem là loại men xuất hiện sớm nhất trong lịch sử gốm Bát Tràng, đặt nền móng cho sự phát triển của nghệ thuật men màu sau này.
Khoảng giữa thế kỷ XIV, men nâu bắt đầu được các nghệ nhân sử dụng theo kỹ thuật mới: vẽ họa tiết bằng bút lông rồi phủ lớp men trắng ngà lên trên. Chính sự sáng tạo này đã mở ra một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ gốm men nâu sang gốm hoa lam. Dưới lớp men trắng ngà, sắc vàng nâu ánh lên nhẹ nhàng, tạo nên hiệu ứng thị giác tinh tế và sâu sắc.
Trên những hiện vật có niên đại từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XV, men nâu thường được dùng để tô điểm hoa văn, họa tiết trang trí trên nền men trắng ngà, phổ biến ở các dòng chân đèn, âu, chậu, đĩa… Màu men có sắc đỏ nâu, còn gọi là “màu bã trầu”, với bề mặt không bóng và hơi sần nhẹ, mang lại vẻ đẹp mộc mạc, cổ kính.
Đặc biệt, người thợ xưa còn ứng dụng men nâu bằng cách phủ kín bề mặt gốm rồi cạo bỏ lớp men thừa, để lộ ra hoa văn khắc chìm tự nhiên, tạo hiệu ứng độc đáo.
Men xanh rêu
Men xanh rêu là một trong những loại men gốm đặc sắc của gốm Bát Tràng, thường được phối hợp hài hòa cùng men trắng ngà và men nâu để tạo nên dòng men gốm Tam Thái nổi tiếng trong thế kỷ XVI – XVII. Sự kết hợp tinh tế này không chỉ mang giá trị thẩm mỹ cao, mà còn là dấu mốc quan trọng giúp các nhà nghiên cứu xác định niên đại của những hiện vật gốm Bát Tràng thuộc giai đoạn này một minh chứng sống động cho trình độ kỹ thuật và tư duy sáng tạo vượt thời của người thợ Việt.
Là làng nghề gốm truyền thống lâu đời bậc nhất Việt Nam, Bát Tràng ngày nay vẫn gìn giữ tinh hoa cha ông, đồng thời không ngừng đổi mới để hòa nhịp cùng xu hướng hội nhập văn hóa và phát triển kinh tế hiện đại. Dẫu có thời kỳ sản xuất và xuất khẩu gặp khó khăn, nhưng ngọn lửa nghề vẫn luôn được gìn giữ và truyền nối qua nhiều thế hệ.
Sự đổi mới về mẫu mã, tạo hình và màu men đã trở thành yếu tố quyết định giúp gốm Bát Tràng thích ứng với thị trường đương đại. Đến nay, các nghệ nhân không chỉ phục dựng thành công nhiều dòng men cổ truyền mà còn sáng tạo thêm nhiều loại men mới lạ, giàu tính thẩm mỹ, mang lại sức sống mới và diện mạo hiện đại cho gốm Bát Tràng vừa giữ hồn truyền thống, vừa mở rộng tầm ảnh hưởng ra thế giới.
Men rạn
Men Rạn là một loại men gốm đặc biệt, tạo ra do sự chênh lệch về độ co giãn giữa lớp men và xương gốm trong quá trình làm nguội. Bề mặt men nứt ra thành những đường rạn như mạng nhện, sau đó được ngâm trong dung dịch màu (thường là màu nâu) để làm nổi bật các vết rạn.
Được xem là tinh hoa kỹ thuật tráng men truyền thống của Bát Tràng, thường dùng trên lư hương, bình vôi, và đồ thờ cúng, mang giá trị nghệ thuật và phong thủy cao.
Men Hỏa Biến
Men hỏa biến được xem là đỉnh cao trong kỹ thuật nung gốm, là thành tựu nghệ thuật hiếm có mà ít loại men nào có thể sánh kịp. Loại men đặc biệt này ra đời từ quá trình biến đổi phức tạp của nhiệt độ trong lò nung, mang đôi nét tương đồng với men rạn ở sự thay đổi nhiệt, nhưng lại khác biệt hoàn toàn về cơ chế hình thành.
Sự ra đời của men hỏa biến là kết quả của phản ứng hóa học tinh vi giữa các nguyên tố như oxit sắt, titan và các khoáng chất khác trong môi trường nhiệt độ cực cao.
Người nghệ nhân phải tinh chỉnh tỉ mỉ các yếu tố trong lò, đặc biệt là mức độ oxy, để tạo nên hiệu ứng màu sắc men gốm và hoa văn độc nhất trên từng sản phẩm. Nhờ đó, bề mặt men hỏa biến trở thành một bức tranh sống động với những dải màu chuyển tiếp kỳ diệu từ men gốm xanh lam, xanh đen, nâu, đỏ cho đến vàng ánh kim. Các mảng màu hòa quyện, loang lổ, mềm mại như đang chuyển động, khiến mỗi sản phẩm trở thành một tác phẩm độc bản, không bao giờ trùng lặp.
Ngày nay, men gốm hỏa biến thường được ứng dụng trong những dòng gốm nghệ thuật cao cấp, đặc biệt là bộ ấm chén trà, bình trang trí hay tượng nghệ thuật. Ở đó, hiệu ứng màu biến ảo theo từng góc nhìn trở thành điểm nhấn tinh tế, thể hiện tâm huyết, sự kiên nhẫn và tài hoa của người nghệ nhân. Có thể nói, men hỏa biến không chỉ là lớp áo cho gốm, mà còn là linh hồn của sự sáng tạo, đưa gốm sứ Bát Tràng vươn tới tầm nghệ thuật thực thụ.
